گامي براي سلامت تهران
بررسي وضعيت سامانه جمع‌آوري مکانيزه زباله در تهران از ديدگاه شهروندان، مجريان طرح و شهرداران مناطق.
در کلان‌شهري مثل تهران زندگي در سه دهه اخير با پيشرفت تکنولوژيكي قابل توجهي همراه بوده است.

همين امر باعث تغيير در الگوي مصرف و به تبع آن، مشکلات ناشي از توليد زياد زباله و در نتيجه افزايش مشکلات جمع‌آوري و دفع آن شده‌است. از سوي ديگر رشد بي‌رويه جمعيت، فعاليت‌هاي تجاري، صنعتي و اداري و تمرکز آن در اين شهر، موجب تحميل بار آلودگي بيش از ظرفيت قابل تحمل آن شده است.

 توليد بيش از 7 هزار تن زباله در روز به‌عنوان يکي از عوامل کاهش کيفيت زيست‌محيطي تهران باعث آلودگي بيشتر  اين شهر شده که جمع‌آوري، انتقال و دفع آن هزينه‌هاي زيادي بر مديران شهري تحميل مي‌کند.

مديريت شهري موظف است به منظور ارتقاي  بهداشت و افزايش سطح رفاه شهروندان روش‌هاي مديريت شهري را متناسب با رشد فناوري و به صورت بهينه گسترش دهد. در اين ميان جمع‌آوري مکانيزه زباله به‌عنوان يکي از راهکارهاي مدرن مديريت شهري در ارتقاي  بهداشت محيط انساني و پاکيزگي شهر نقش عمده‌اي را ايفا مي‌کند.

در جمع آوري مكانيزه زباله  معايب سامانه‌ سنتي، از جمله - پخش زباله در مقابل منازل، سطح كوچه و خيابان‌ها - امكان دسترسي زباله براي جانوران موذي - سختي شرايط جمع‌آوري زباله براي شهروندان وجود  نداشته و اين سامانه  داراي مزاياي زيادي از جمله افزايش بهداشت عمومي در جمع‌آوري زباله‌ها، امکان ذخيره‌سازي موقت زباله در مکان‌هاي امن، جلوگيري از انتشار آلودگي و دسترسي جانوران موذي به زباله‌ها و افزايش ضريب ايمني و بهداشتي مأموران جمع‌آوري زباله و غيره است.

بررسي نحوة اجراي سامانه جمع‌آوري مكانيزه زباله

ترديدي نيست كه شهرداري‌ها در زمره دستگاه‌هايي هستند که به‌دليل برخورد مستقيم و روزمره‌اي که با شهروندان دارند، نيازمند تحقيقات گسترده براي شناخت زواياي گوناگون مسائل شهري به منظور برنامه‌ريزي براي بهبود اداره شهر و خدمات‌رساني مناسب‌تر به شهروندان هستند.

بر همين اساس و به منظور ارزيابي نقاط ضعف و قوت اين سامانه، با تنظيم پرسشنامه‌هائي سطح رضايت شهرداران کليه مناطق شهر تهران، پيمانکاران به‌عنوان مجريان سامانه در کليه مناطق و شهروندان مناطق 1، 10 و 20 از اجراي اين سامانه مورد بررسي قرار گرفت. در اين تحقيق کليه جزئيات اين طرح از جمله نحوه آموزش و اطلاع رساني‌، ماشين‌آلات، نحوه جمع‌آوري زباله، مخازن و غيره لحاظ گرديد.

بر اساس اين تحقيق حدود94  درصد  از شهروندان مورد مصاحبه و در حدود72 درصد  از پيمانكاران نيز ضمن ابراز رضايت از اجراي سامانه، اين سامانه را روشي مناسب براي منطقه تحت فعاليت خود مي‌دانستند.

به عقيده 79 درصد  شهروندان، آموزش در مورد معرفي اين سامانه قبل از شروع کار به ساكنين مناطق کم بوده و طبق نظر (34 درصد ) از شهرداران و معاونين خدمات شهري مناطق، از سوي شهرداري يا پيمانكاران منطقه هيچ نوع آموزشي قبل از اجراي اين سامانه به‌صورت آموزش چهره به چهره يا پخش بروشور آموزشي انجام نشده‌است. اما حين اجراي طرح و بعد از نصب مخازن در برخي از خيابان‌ها و ميادين اصلي مناطق اقدام به نصب پلاكارد جهت معرفي اين طرح شده‌است.

درصد رضايت شهروندان و پيمانکاران از جنس مخازن نشان مي‌دهد بيشترين انتخاب مخازن فلزي، به علت دوام بيشتر و بهداشتي بودن آن است.

 اما سنگيني و عدم رعايت اصول زيبايي‌شناسي در طراحي، از اهم معايب اين مخازن عنوان شده است .همچنين مخازن پلاستيکي را به علت سبک‌تر بودن، عدم زنگ‌زدگي، قابليت شستشوي مخزن، کاهش سرو صدا در هنگام تخليه مناسب دانسته و مهم‌ترين معضل عنوان شده براي اين مخازن عدم تهويه مناسب هواي داخل و در نتيجه استشمام بوي نامطبوع از آنها عنوان شده‌است.

حدود 23 درصد  از شهرداري‌هاي مناطق شهر تهران جنس مخازن را متناسب با نوع زباله‌هاي توليدي در منطقه نمي‌دانند.  فاصلة بين نصب مخازن استاندارد نبوده و همچنين حجم مخازن با حجم زبالة توليدي در برخي از نقاط شهر متناسب نيست.

از موارد ديگري که بايد به آن اشاره کرد، در خيابان‌هاي پر ازدحام علائم خاصي جهت معرفي محل بارگيري و تجمع زباله در نظر گرفته نشده تا وسائل نقليه مزاحمتي براي ماشين‌هاي جمع‌آوري زباله ايجاد نکنند.

طبق نظر نيمي از پيمانکاران و شهرداران مناطق ماشين‌هاي جمع‌آوري زباله از نظر ساختار متناسب بوده و موارد ايمني كارگران، نحوة بارگيري صحيح زباله، جاسازي زباله‌هاي جمع‌آوري شده و عدم آلودگي محيط زيست در ساخت آنها لحاظ شده است اما بيشترين معضلات عنوان شده در عملكرد اين ماشين‌ها توليد سروصداي زياد در هنگام بارگيري مخازن، ايجاد ترافيك در خيابانها و معابر اصلي، عدم بارگيري صحيح و تخليه كامل مخازن، ريزش باقيمانده زباله و شيرابه آن از زير ماشين‌ها و آلوده كردن معابر، عدم عبور اين ماشين‌ها از معابر و كوچه‌هاي تنگ دانستند.

از موارد حائز اهميت، توجه به زمان جمع‌آوري زباله و ساعت بيرون گذاشتن آن توسط شهروندان است. 83 درصد  از شهروندان زباله‌هاي خود را در ساعت 6 بعدازظهر تا 12 شب از منازل بيرون مي‌گذارند.

 البته بيشتر اين افراد ساعت 9 شب را جهت خروج زباله از منزل عنوان ‌كردند. 85 درصد  از پيمانكاران و 77 درصد  از شهرداران مناطق معتقد بودند كه اين زمان مناسب بوده و همچنين براساس نظر آنها شهروندان همکاري نسبتاً خوبي را با شهرداري تهران جهت قرار دادن زباله در ساعت مقرر و اعلام شده دارند.

حدود 62 درصد  از شهرداري‌هاي، اجراي صحيح و اصولي سامانه جمع‌آوري مكانيزه زباله را تا حدي موفقيت‌آميز مي‌دانند. همچنين 6 درصد  از پيمانكاران معتقد بودند كه موفقيت شهرداري در اجراي اين طرح بسيار كم بوده است. كه علت اين امر مي‌تواند بي‌توجهي شهرداري تهران به مواردي مانند کمبود مطالعه و تحقيق مؤثر و كاربردي، ضعف در آموزش به شهروندان، شهرداران، پيمانكاران و كارگران مشغول بكار قبل از استقرار اين سامانه، بي‌توجهي به‌خصوصيات بافت شهري، تراكم جمعيتي و موقعيت مكاني برخي از مناطق تهران علت اصلي موفقيت نسبي شهرداري تهران در اجراي سامانه جمع‌آوري مکانيزه زباله است.

درصد زيادي از شهروندان در مورد مزاياي اين سامانه بر اين عقيده بودند که از پراکندگي زباله‌ها در داخل معابر جلوگيري كرده و در نتيجه باعث کاهش آلودگي در سطح معابر است. اما استشمام بوي نامطبوع از مخازن و عدم تهويه هوا در داخل آنها بارزترين معضل
 عنوان شده در سامانه جمع‌آوري مكانيزه است. موارد ذکر شده درخصوص معايب، دال بر نقيصه‌هاي کار نيست، بلکه ارائه  ‌نظرات شهروندان مي‌تواند راه را براي رسيدن به اهداف کلان هموار کند.

شهرداري‌ها و پيمانکاران مناطق در مورد معايب موجود در اين سامانه، اكثر آنها معتقد بودند اين سامانه مشكلي نداشته، تعداد بسيار كمي از آنها به موارد ذيل به‌عنوان معضلات موجود در اين سامانه نام برده‌اند:

-  عدم تردد ماشين‌هاي فان در كوچه‌هاي تنگ
-  عدم جانمايي درست مخازن
-  عدم تناسب پايه مخازن با حجم آنها
-  طراحي نامناسب درب مخازن در نحوة باز و بسته شدن مخزن و تماس با آن

نتيجه گيري

براساس نظر سنجي صورت گرفته 85 درصد  از شهروندان معتقد بودند که سامانه جمع‌آوري مکانيزه زباله يک سامانه مناسب براي شهر تهران است، که با رفع برخي از نواقص موجود مي‌تواند به‌عنوان يک سامانه جمع‌آوري مطلوب براي اين شهر باشد.به‌طور کلي مشکلات و معضلات ديده شده در اجراي اين سامانه بعد از نظر سنجي انجام شده، شامل موارد زير است:

 عدم رعايت فاصله استاندارد بين دو مخزن

 جاي‌گذاري مخازن بدون در نظر گرفتن حجم زباله‌هاي توليدي در محدودة مشخص

 عدم شستشوي صحيح و مرتب مخازن توسط مأموران شهرداري

 متناسب نبودن حجم مخازن با حجم زباله‌هاي توليدي روزانه و يكسان بودن حجم تمام مخازن

باز گذاشتن درب مخازن توسط شهروندان بعلت (تخريب درب آنها، سنگين بودن درب و عدم تمايل شهروندان به تماس با آنها) باعث جذب حيوانات شده و هدف اصلي جمع‌آوري مكانيزه را مغشوش مي‌کند.

مهم‌ترين مشکل در اجراي صحيح اين سامانه در حقيقت پايين بودن سطح فرهنگ و آموزش‌هاي زيست‌محيطي در جامعه است. در واقع آگاهي كم و ناقص شهروندان در مورد جمع‌آوري مكانيزه زباله به علت بي‌توجهي به بخش آموزش از سوي مجريان طرح يكي از مهم‌ترين دلايل اقبال عمومي گسترده نسبت به اجراي اين طرح است. با اين همه ترديدي نيست كه دستيابي به همكاري كامل آنها در جهت اجراي صحيح و اصولي كامل اين سامانه احتياج به آموزش فراگير و مفيد در اين زمينه است.